Nhà thờ Nguyễn Bá Thân - điểm đến có ý nghĩa ở vùng đất giàu truyền thống

Nhà thờ Nguyễn Bá Thân là nơi thờ Án sát Nguyễn Bá Thân - người làng Đông Biện, đỗ khoa thi năm Kỷ Mão, niên hiệu Gia Long thứ 18 (1819). Ông làm quan tới chức Án sát các tỉnh Quảng Bình, Khánh Hòa. Con cháu trong dòng họ vẫn thường gọi với cái tên thân mật là Nhà thờ cụ Án.

Nhà thờ Nguyễn Bá Thân ở làng Bồng Trung - một làng cổ của xã Vĩnh Tân (xưa kia có tên là làng Đông Biện), nằm về phía đông nam huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa có chiều dài 1km dọc theo triền sông Mã.
 nhà thờ Nguyễn Bá Thân.JPG
Nguyễn Bá Thân (1795 - 1844), trước khi thi Hương còn có tên là Nguyễn Phổ. Ông đỗ cử nhân khoa thi năm Kỷ Mão, niên hiệu Gia Long thứ 18 (1819) tại trường thi Thanh Hóa. Về sau ông được cử ra làm quan tới chức Án Sát tỉnh Quảng Bình(1).
Bức thần chủ của ông hiện đang được thờ tự tại nhà thờ, nét chữ vẫn còn khá rõ. Qua những thông tin tại bức thần chủ trên chúng ta có thể biết được như sau:
“Nguyễn tiền cử nhân, sĩ Án Sát, tặng Thị Giảng, gia tặng Thái Thường Tự Khanh, tính Nguyễn, húy Thân, tự Duy Nhạc, hiệu Phác Tĩnh Nguyễn hầu thần chủ”.
Có nghĩa là: “Thần chủ của ông họ Nguyễn, tên hiệu là Phác Tĩnh, tên tự là Duy Nhạc, tên húy là Thân. Đỗ cử nhân triều đình nhà Nguyễn, làm quan tới chức Án Sát, được tặng là Thị Giảng, gia tặng Thái Thường Tự Khanh”.
Nguyễn Bá Thân từ nhỏ đã ham đọc sách, tính tình trầm tĩnh. Sau khi thi đỗ, ông bắt đầu được bổ là Tri huyện Lệ Thủy, rồi Tri huyện Gia Lộc.
Đầu niên hiệu Minh Mệnh, ông chuyển vào trong làm Tào lang; rồi thăng bổ Án sát xứ Quảng Bình. Vì có tang cha nên xin nghỉ việc về quê ở(2).
Niên hiệu Minh Mệnh thứ 15, ông được bổ làm Lang trung bộ Lễ, biện lý việc Bộ, rồi thăng làm Án sát sứ Khánh Hòa, vì việc bị tội mất chức. Về sau được khôi phục tư vụ, nhưng ông thác bệnh xin về(3).
Nguyễn Bá Thân có tất cả 4 người vợ. Vợ cả họ Đỗ, tên húy là Thuật, tên hiệu là Từ Hòa. Hiện nay thần vị của bà cũng đang được thờ tại nhà thờ, bên cạnh thần vị của ông.
Ông là một danh thần chu toàn cả việc nước, việc quê hương và việc gia đình. Đối với triều đình ông một lòng phò giúp, ban đầu làm trưởng quan các huyện Lệ Thủy, Gia Lộc trong những năm cuối niên hiệu Gia Long; chỉ vài năm sau, vào đầu niên hiệu Minh Mệnh ông đã được thăng bổ là Án Sát sứ tỉnh Quảng Bình, rồi Án sát sứ Khánh Hòa coi giữ việc hình ngục. Trông coi việc hình ngục đòi hỏi con người có tính tình thẳng thắn, thanh liêm và đúng mực. Như vậy đủ thấy được rằng ông là vị quan có uy tín, được triều đình tin cẩn mới giao phó cho công việc quan trọng này.
Đối với quê hương và gia đình: tuy toàn bộ thời gian ông làm quan xa quê hương, nhưng mọi việc ông không hề sao nhãng. Khi về quê chịu tang cha, người bạn cùng làng là Trương tuần Mai Bá Nghiễm cũng đến hộ tang. Nhưng vì Mai Bá Nghiễm là người bị triều đình truy bắt do ông đã lãnh đạo nhân dân đứng lên chống lại triều đình với chính sách thuế khóa nặng nề. Chính vì vậy Nguyễn Bá Thân cũng bị “vạ lây”, triều đình không gọi Bá Thân ra làm quan nữa. Tuy bị liên lụy nhưng Nguyễn Bá Thân không hề lo sợ mình sẽ bị mất chức hay giáng chức. Vì tình bạn cùng quê, vì quê hương ông đã cùng với các bô lão trong làng đến doanh trại của Hà Duy Phiên (cũng là bạn của ông) xin Hà Duy Phiên tha cho, không triệt hạ làng Bồng Trung mà bày kế cho chặt hết lũy tre quanh làng, làm biểu tượng cho làng đã bị triệt hạ. Một việc nghĩa mà công lao và trí tuệ của ông về sau đã được nhân dân làng Bồng Trung ghi nhớ không bao giờ quên. Bởi thế, sau khi ông mất, dân làng cùng dòng họ đã đi khắp nơi kiếm gỗ để làm nhà thờ ông.
Trong số những người con của ông có ba người đỗ đạt, đó là Nguyễn Mâu, đỗ cử nhân khoa thi năm Canh Tuất, niên hiệu Tự Đức năm thứ 3 (1850), làm quan tới chức Tri huyện; Nguyễn Lữ và Nguyễn Tu cùng đỗ khoa thi năm Ất Mão, niên hiệu Tự Đức năm thứ 8 (1855), Nguyễn Lữ cũng làm quan tới chức Tri huyện. Đặc biệt người con thứ tư là Nguyễn Tu, làm quan có nhiều vinh hiển nên Nguyễn Bá Thân đã được triều đình truy tặng chức Thái Thường tự Khanh. Nguyễn Tu đã nhiều lần được triều đình ban thưởng. Niên hiệu Hàm Nghi nguyên niên (1884), Nguyễn Tu được nhà vua ban chế, tưởng thưởng công lao.
“Ta, dòng dõi Vương gia, thu vận trời mà thành công, biết chọn hiền tài, có đức lớn để cùng tham chính trông nom giường mối.
Quan khanh trông coi hai tỉnh Ninh - Thái: Tổng đốc Nguyễn Tu, được bổ nhậm làm cột trụ triều đình, giữ chức trọng yếu. Đối với miếu đường đã hết sức cố gắng và làm tròn chức vụ.
Nay xét công lao, ta trao thêm hàm: Binh bộ thượng thư. Kiêm Đô Sát viện, Đô Ngự sử, Tổng đốc Bắc Ninh - Thái Bình, đề  đốc quân nhu”.
Hiện nay, trong nhà thờ Nguyễn Bá Thân cũng có ban thờ riêng dành cho Nguyễn Tu.
Nguyễn Sự Chí, con trai của Nguyễn Lữ, cháu nội Nguyễn Bá Thân đỗ khoa thi năm Quý Dậu, niên hiệu Tự Đức thứ 26 (1873), hiện nay cũng được thờ tự trong nhà thờ của Nguyễn Bá Thân.
Nguyễn Văn Nhưng, cũng là cháu nội của Nguyễn Bá Thân, đỗ khoa thi năm Giáp Ngọ, niên hiệu Thành Thái thứ 6 (1894), năm 27 tuổi.
Trong những người con gái của Nguyễn Bá Thân có bà Nguyễn Thị Hòe là vợ của Tiến sĩ Tống Duy Tân, lãnh tụ phong trào Cần Vương chống Pháp ở Thanh Hóa.
Rõ ràng gia đình Nguyễn Bá Thân là gia đình có truyền thống khoa bảng. Ông là tấm gương sáng để con cháu noi theo và ngày càng rạng danh công lao của ông cha mình. Một gia đình mà anh em, cha con đều  đỗ đạt và làm quan quả là một điều hiếm hoi trong xã hội lúc bấy giờ.
Nhà thờ Nguyễn Bá Thân là di tích thờ danh nhân - cụ Án Nguyễn Bá Thân, đồng thời cũng phối thờ thêm người con thứ tư của cụ là Nguyễn Tu và người cháu nội của cụ là Nguyễn Sự Chí. Ngoài ra, tại nhà thờ cũng đặt hai ban thờ ở hai bên gian hồi để thờ những vong hồn của con cháu trong dòng họ nếu những người này không có người hương khói, nên hàng năm, tại nhà thờ vào những ngày tuần, lễ tết, cháu con dòng họ đến thắp hương, nhớ đến tổ tiên của mình.
Hàng năm, tại nhà thờ diễn ra ba lễ chính: đó là ngày lễ rằm tháng Giêng, ngày giỗ cụ Nguyễn Bá Thân (28 tháng 7), và ngày giỗ chính thất của Nguyễn Bá Thân (ngày 9 tháng 3). Trong ba lễ chính này con cháu dòng họ sinh sống khắp mọi miền về nơi quê hương bản quán làm những mâm cỗ mặn, dâng tấm lòng thành kính lên ban thờ để mong các cụ phù hộ cho cháu con mạnh khỏe, làm ăn tấn tới, học hành đỗ đạt. Những ngày này cũng là dịp để cháu con dòng họ gặp nhau, gắn kết mối quan hệ, đồng thời cũng là dịp con cháu tự hào thêm về truyền thống hiếu học và ý thức hơn trong việc giữ gìn những truyền thống tốt đẹp của cha ông mình.
Căn cứ trên dòng Thượng lương của nhà thờ hiện còn: “Hoàng triều Tự Đức nhị thập tam niên tuế thứ Canh Ngọ nguyệt trọng hạ cốc nhật lương thời thụ trụ thượng lương đại cát”. Nghĩa là: Thượng lương được dựng vào giờ đẹp, ngày, tháng 5 năm Canh Ngọ niên hiệu Tự Đức năm thứ 23 (1870); chúng ta biết được niên hiệu khởi dựng của nhà thờ là vào năm 1870, triều vua Tự Đức năm thứ 23. Sau gần 150 năm tồn tại, ngôi nhà thờ cũng trải qua những thăng trầm của thời gian, qua những cuộc chiến tranh trường kỳ, có những giai đoạn, nhà thờ không còn giữ nguyên được chức năng của nó. Thời kháng chiến chống Mỹ, nhà thờ được sử dụng làm cửa hàng bách hóa. Sau năm 1965, nhà thờ được sử dụng làm Ủy ban Nhân dân xã. Đến năm 1989, nhà thờ mới được sửa sang và bàn giao cho con cháu trong dòng họ trông coi và giữ gìn. Nhà thờ có kết cấu kiến trúc mang đậm phong cách truyền thống thời Nguyễn, có diện tích 95,5m2 với chiều dài 11,5m, chiều rộng 8,3m, quay hướng đông gồm 3 gian, 4 vì gỗ. Hệ vì của nhà thờ được kết cấu theo kiểu thượng giá chiêng, hạ kẻ chuyền - bẩy hiên. Hệ thống hoành tải đều bằng gỗ, mái lợp ngói mũi hài hoa cúc
Năm 1998, nhà thờ được con cháu dòng họ sửa sang và tôn nền cao lên như hiện nay. Qua những năm tháng đó, nó đã ghi trên mình những dấu ấn của lịch sử, của xã hội tạo nên những nét riêng, những đặc trưng riêng có mà nó không hề bị lẫn lộn với bất kỳ một di tích nào khác.
Nhà thờ Nguyễn Bá Thân nằm trên vùng đất Bồng Trung với một hệ thống di sản đậm đặc như: Đình làng Bồng Trung, lăng mộ đề đốc Lê Điếm, chùa Đa Bút, khu tượng đá Đa Bút nổi tiếng,... đặc biệt là hệ thống các nhà thờ dòng họ có giá trị về nhiều mặt. Nhà thờ Nguyễn Bá Thân sẽ là một điểm đến có ý nghĩa cho du khách mỗi lần về với vùng đất giàu truyền thống này.
Năm 2016, nhà thờ Nguyễn Bá Thân đã được UBND tỉnh Thanh Hóa xếp hạng là Di tích lịch sử cấp tỉnh để có cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị của di tích.
 -----
(1) Cao Xuân Dục, Quốc triều Hương Khoa lục, Nxb Lao Động - Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, năm 2011.
(2, 3) Quốc Sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện, tập 3, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2006.
 
Trịnh Thị Tâm

Album

Album videos