Kin chiêng Bọoc Mạy trong hành trình đến di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia

Những ngày này không khí ở khắp các bản làng nhất là với những người dân ở làng Roộc Răm, xã Xuân Phúc (Như Thanh), như càng thêm náo nức, ai cũng hào hứng, tươi vui. Tất cả mọi người như đang tất bật cho buổi lễ đón Bằng công nhận lễ hội Kin Chiêng Bọoc Mạy là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia sắp tới.

Theo chân cán bộ văn hóa xã Xuân Phúc đến làng Roộc Răm, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên khi trải qua bao đời nay làng Roộc Răm còn bảo tồn được khá đậm nét những sinh hoạt văn hóa truyền thống của các dân tộc cùng sinh sống. Để tìm hiểu rõ về vấn đề này, chúng tôi đến gặp bác Ngô Đình Ước (72 tuổi), ở làng Roộc Răm, bác cho biết: Làng Roộc Răm có ba dân tộc cùng chung sống là người Kinh, người Mường và người Thái, trong đó người Thái chiếm số lượng nhiều nhất, là thành phần chính tạo nên sắc thái của một bản người Thái truyền thống. Mặc dù dân cư không thuần nhất nhưng mỗi dân tộc đều giữ được phong tục tập quán riêng của mình và được cộng đồng tôn trọng. Các sinh hoạt văn hóa của dân tộc này thì dân tộc khác cũng có thể tham dự và ngược lại. Chính đặc điểm này đã tạo nên sự “thống nhất trong đa dạng” và hình thành nên tình thương yêu, đoàn kết giúp đỡ nhau trong sinh hoạt và tạo dựng cuộc sống của người dân làng Roộc Răm trong mấy trăm năm lịch sử.Và đến nay, lễ hội Kin chiêng Bọoc Mạy là minh chứng rõ nhất cho điều này.
Tiếp nối câu chuyện, bác Ước kể cho chúng tôi nghe về nguồn gốc của lễ hội Kin chiêng Bọoc Mạy: Kin chiêng Boọc Mạy thực chất là một giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái, song lại ra đời và tồn tại cùng với sự vận hành của thiết chế bản Mường. Vì thế lễ hội đã thu hút được cả cộng đồng dân cư cùng chung sống trong bản, trong mường và các vùng lân cận khác tham dự. Chẳng biết có tự bao giờ thế nhưng sức sống của di sản này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cho đến ngày nay, lễ tục này đã không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân nơi đây. Hàng năm người Thái ở làng Roộc Răm xã Xuân Phúc thường tổ chức lễ hội để nhân dân bày tỏ tấm lòng với tổ tiên, trời đất mang lại cuộc sống ấm no hạnh phúc. Trong lễ hội có cả người Mường, người Kinh trên địa bàn xã và các vùng khác cùng tham dự.
Trước kia dân làng tổ chức vào dịp tháng Giêng, tháng Hai, theo chu kỳ cứ ba năm làm “đại”, một năm làm “tiểu”. Những năm gần đây dân làng còn kết hợp làm thêm tục lệ Lăm chá Kin chiêng Boọc Mạy vào dịp “Tết cơm mới” (Xển xển khảu mơơ) ngày 15/11 (âm lịch). Để tiến hành làm “Lăm chá Kin chiêng Boọc Mạy”, đồng bào Thái ở Roộc Răm phải tiến hành làm lễ “Tem phạ” (lễ hết sấm nộp tang Trời), được bắt đầu từ tháng 9 (âm lịch), mọi nhà đều phải treo các dải chỉ xanh đỏ - để tang Trời 3 ngày. Trong lễ, toàn bộ dân làng đều đến tham dự để mong được bình an, mạnh khỏe, làm ăn may mắn, góp trò vui (nếu người nào không đến được, sau này sẽ phải tự đến nhà thầy Mo để xin được giải hạn, cầu may, cầu mát).
 kin chiêng.jpg
Múa cây bông - phần quan trọng nhất trong Lễ hội Kin chiêng Bọoc Mạy.
Cây bông được xem là “linh hồn” của lễ hội. Công tác chuẩn bị cây bông cho lễ hội được bắt đầu từ những ngày đầu tháng Chạp. Thân cây bông được làm bằng tre hoặc luồng, các cành hoa cây bông được làm từ cây dâu, cây sắn, cây chục bục. Người ta cắt gọt hoa ngay khi mới chặt cây từ trong rừng về sau đó đem đồ chín, phơi khô, nhuộm màu bằng nhựa các loại vỏ cây, xâu hoa bằng sợ các cây rừng, với các hình chim, thú, dụng cụ lao động sản xuất treo trên cây bông, được đan bằng nứa. Tùy thuộc vào thế hệ nhà Mo mà cây bông được làm 3, 5, 7, 9, 12 tầng. Hiện nay, cây bông trong Lễ hội Kin Chiêng Boọc Mạy làng Roộc Răm được làm 9 tầng, với hàng ngàn hoa đồng tiền từ 30 - 40 cánh, gồm đủ loại màu sắc xanh, đỏ, tím, vàng. Cây bông tượng trưng cho cuộc sống sinh sôi trù phú của Bản mường, sự bảo tồn nòi giống của tự nhiên. Ngoài chuẩn bị cây bông còn có Dàn trống âm tại đền cấm, lễ vật gồm từ 5 - 7 vò rượu cần, hai con lợn, hai con gà, trầu, cau...
Từ sáng sớm ngày 15 tháng Giêng, đoàn rước cây bông đã tập trung đông đủ các thành phần tại nhà văn hóa để chuẩn bị nghi thức rước cây bông về cúng tế tại Thành Hoàng của làng. Đội hình đoàn rước đi đầu là người có uy tín trong làng, điều hành lễ rước, tiếp đến là đông đảo nhân dân địa phương và du khách chen chân theo trước và sau đoàn rước. Khi đoàn rước về đến sân Thành Hoàng của làng, lễ dựng cây bông và lễ khai hội bắt đầu. Đội tế lễ bắt đầu vào phần việc của mình. Các bước tế lễ được các vị tiền bối thực hiện một cách thuần thục và nghiêm trang. Sau lễ cúng, dân làng múa hát xung quanh cây hoa, càng về khuya không khí hội càng nhộn nhịp với những trò diễn độc đáo đầy ắp tiếng cười, nhộn nhịp hơn là múa tập thể. Tất cả những người đến dự hội từ già đến trẻ đều vào cuộc múa, múa hết mình hòa lẫn trong âm vang nhộn nhịp của tiếng chiêng, trống, tiếng khua luống, tiếp dập của ống nứa nhảy sạp, tượng trưng cho sấm, mưa cho sự phồn thực với mong ước của một mùa màng tươi tốt.
Trải qua bao thế hệ, đến nay Lễ hội Kin chiêng Bọoc Mạy đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Theo ông Nguyễn Quang Phương - Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Phúc (Như Thanh): Để giữ gìn và phát huy giá trị của Kin chiêng Bọoc Mạy một cách đủ đầy cho đến ngày hôm nay là sự nỗ lực không ngừng của bà con nhân dân cũng như chính quyền địa phương. Cũng như các di sản văn hóa phi vật thể đã được công nhận trước đây, di sản Kin chiêng Bọoc Mạy được công nhận lần này có ý nghĩa to lớn, khẳng định bản sắc văn hóa độc đáo, phong phú của người dân huyện Như Thanh nói riêng và Thanh Hóa nói chung. Vinh dự to lớn, nhưng trách nhiệm cũng rất nặng nề. Chính vì vậy, địa phương sẽ luôn ý thức cao về nhiệm vụ chính trị của mình trong bảo tồn, phát huy di sản Kin chiêng Bọoc Mạy, để góp phần vào việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.
 
Nguyễn Đạt

Album

Album videos