Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường (Bài 3): Chăm cây đã đến ngày hái quả

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, những năm qua các huyện miền núi nói chung, đặc biệt là các huyện miền núi có đông đồng bào dân tộc Mường sinh sống đã có nhiều giải pháp, cách làm cụ thể nhằm bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Mường. Chính sự quan tâm kịp thời đó mà nhiều nét đẹp văn hóa của dân tộc Mường tưởng như “mất trắng” nay đã khôi phục gần như nguyên trạng.

 một tiết mục văn hóa của người Mường được các em học sinh Trường Dân tộc Nội trú Cẩm Thủy trình diễn.jpg

Một tiết mục văn hóa của người Mường được các em học sinh Trường Dân tộc Nội trú Cẩm Thủy trình diễn.
Nét đẹp truyền thống của người dân Mường
Cẩm Thủy là huyện miền núi có nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Mường chiếm gần 60% dân số. Người Mường ở Cẩm Thủy hiện vẫn còn lưu giữ được những nét văn hóa đặc sắc như: Văn hóa cồng chiêng, hát ru, hát sắc bùa... Đây là tài sản văn hóa đặc biệt quý giá, góp phần quan trọng trong nền văn hóa đa sắc tộc miền núi xứ Thanh. Nhận thức sâu sắc quan điểm “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội” và để những nét đẹp văn hóa Mường không bị mai một theo thời gian, huyện Cẩm Thủy đã có nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy các làn điệu dân ca, dân vũ, lễ hội, nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mường như tổ chức các lớp tập huấn nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng; tổ chức đoàn tham quan, học tập kinh nghiệm ở nhiều tỉnh phía Bắc có đông đồng bào dân tộc Mường sinh sống; xây dựng câu lạc bộ cồng, chiêng; khôi phục nghề dệt thổ cẩm truyền thống và các trò chơi, trò diễn truyền thống...
Với 87% dân tộc Mường, xã Cẩm Lương là địa phương luôn đi đầu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường. Từ khi có Dự án bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Mường vào năm 2012, được sự quan tâm của Trung ương, của tỉnh, Cẩm Lương khôi phục được lễ hội Khai Hạ tại thôn Lương Ngọc, và được Trung ương cho bảo tồn lại 10 nhà sàn truyền thống và đưa vào sử dụng có hiệu quả. Ông Bùi Quốc Bảo - Chủ tịch UBND xã Cẩm Lương cho biết: “Từ khi có dự án bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Mường, bà con phấn khởi lắm và được phát huy tốt hơn. Một số lễ hội tưởng chừng như bị mai một thì nay đã được khôi phục và phát huy; các trò chơi dân gian như đánh mảng, kéo co, đi cà kheo... được tổ chức lại. Kể từ khi thực hiện dự án thì trước mắt đời sống văn hóa tinh thần của bà con được duy trì và phát triển hơn. Đối với việc phát triển kinh tế của địa phương cũng có những tác động tích cực. Từ khi thực hiện dự án thì một số lễ hội được phục dựng lại, thu hút khách thập phương đến với địa phương nhiều hơn. Đến nay xã đã huy động nguồn lực của toàn xã hội cùng tham gia gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc Mường trên địa bàn xã. Qua đó, tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và ý thức bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa trở thành phong trào sâu rộng, thường xuyên trong đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân trong xã.
Với người Mường Cẩm Ngọc, chiêng giữ vị trí đặc biệt linh thiêng. Chiêng có mặt mọi lúc, mọi nơi, trong lễ nghi, tín ngưỡng và suốt cuộc đời của mỗi người. Xã đã thành lập CLB cồng chiêng và nhạc cụ dân tộc thôn Đồng Lão, xã Cẩm Ngọc - một trong những nơi đang lưu giữ được nhịp cồng chiêng nghìn đời của đồng bào dân tộc Mường. Để duy trì, bảo tồn và phát huy CLB cồng chiêng, theo chia sẻ của Chủ tịch UBND xã Bùi Văn Chương thì: Những tiết mục này thường được biểu diễn trong các sự kiện lớn của địa phương và được ưu tiên biểu diễn đầu tiên vì đó là nét đẹp văn hóa của địa phương nơi có nhiều bà con là người dân tộc Mường đang sinh sống. Bên cạnh đó xã luôn quan tâm, động viên người dân mặc trang phục dân tộc Mường trong các sự kiện để khơi dậy niềm tự hào của dân tộc Mường cũng như động viên, khích lệ người dân giữ trang phục truyền thống của mình. Nếu không quan tâm thì sẽ bỏ quên mất nét đẹp truyền thống này. Về dụng cụ cồng chiêng nếu hư hỏng thì địa phương xem xét nguồn để hỗ trợ khắc phục lại. Ở đây có sự trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ kia. Xã vinh dự có nghệ nhân ưu tú ở lĩnh vực này và xã sẽ cố gắng gìn giữ, phát huy.
Cùng với huyện Cẩm Thủy, các huyện Bá Thước, Thạch Thành, Ngọc Lặc... nơi có đông đồng bào dân tộc Mường sinh sống cũng có nhiều cách làm khá hiệu quả nhằm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường. Từ sự hỗ trợ của Trung ương, của tỉnh và sự quan tâm kịp thời của địa phương mà nhiều lễ hội gắn với nét đẹp truyền thống của dân tộc Mường tưởng như “mất” đã được khôi phục lại. Điển hình như đã phục dựng thành công lễ hội Nàng Nga - Hai Mối. Đây là loại hình văn hóa đặc sắc thể hiện đậm nét tập tục, tín ngưỡng văn hóa của người Mường ở huyện Bá Thước. Từ nhiều năm nay, huyện Bá Thước đã khôi phục được lễ hội Mường Khô. Đến với lễ hội Mường Khô du khách được hòa mình vào không khí nhộn nhịp của phiên chợ vùng cao, được thưởng thức những món ăn đặc trưng của đồng bào dân tộc Mường như rượu cần, cơm lam, canh đắng... và những trò chơi, trò diễn đặc sắc như tung còn, chơi mảng, chọi gà, đánh đu, đánh cồng chiêng. Người dân tộc Mường ở Thanh Hóa rất coi trọng Lễ hội Mường Khô, chính vì vậy vào ngày chính hội, tất cả người dân xứ Mường xúng xính váy áo truyền thống đi lễ hội, rước kiệu, đánh chiêng cầu mong năm mới an lành. Đồng bào dân tộc Mường phấn khởi, nô nức tham gia các hoạt động văn hóa, nâng cao ý thức cộng đồng, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của dân tộc Mường Việt Nam. Việc chính quyền địa phương duy trì tổ chức lễ hội được xem như là phương thức hữu hiệu để giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của người Mường, đồng thời cũng là dịp truyền dạy lại cho các thế hệ con cháu hiểu hơn về bản sắc dân tộc mình.

Đưa nét đẹp văn hóa dân tộc Mường vào trường học
Việc  đưa những nét đẹp văn hóa của các dân tộc nói chung và dân tộc Mường nói riêng cũng được thực hiện tốt ở nhiều trường dân tộc nội trú trên địa bàn toàn tỉnh. Đã trở thành nét đẹp truyền thống, vào thứ 2 hằng tuần và dịp kỷ niệm các ngày lễ lớn trong năm, học sinh đều mặc trang phục truyền thống của dân tộc. Việc làm có ý nghĩa này không chỉ giúp các em ghi nhớ đặc điểm hoa văn, họa tiết, mà còn hiểu được ý nghĩa của trang phục. Ngoài ra, nhiều trường còn đưa dân ca, dân vũ, các trò chơi dân gian vào hoạt động giữa giờ cho các em trải nghiệm.
Trường THCS Dân tộc Nội trú huyện Cẩm Thủy là một trong những điểm sáng trong việc đưa nét đẹp văn hóa dân tộc Mường trong trường học. Thầy Hoàng Văn Quyết - Hiệu trưởng nhà trường cho biết: Ngoài việc giảng dạy, học tập theo chương trình chính khóa, nhà trường còn lồng ghép các chương trình giáo dục địa phương vào từng môn học. Đối với văn hóa vật thể, truyền dạy cho học sinh về kiến trúc nhà cửa, trang phục truyền thống của dân tộc mình; văn hóa phi vật thể, truyền dạy những điệu dân ca, trò chơi dân gian, sản xuất và sử dụng các loại nhạc cụ... Ngoài ra, nhà trường còn chú trọng tới việc giới thiệu các món ăn của đồng bào dân tộc như cơm nếp tam sắc, ngũ sắc, cơm lam, bánh chưng, bánh ú, gà nướng, cá nướng, canh loóng, canh đắng trong các hoạt động của ngày lễ trong năm. Hàng năm nhà trường rất thành công hoạt động thi sắc phục dân tộc. Đặc biệt trước khi nghỉ tết, nhà trường tổ chức lễ tết đoàn viên, là dịp để thầy trò tổ chức gói bánh chưng toàn trường. Khi các em về nghỉ tết, nhà trường sẽ giao cho các em những bài viết, xem ở làng, bản mình có nét văn hóa đặc sắc gì, sau đó các em sẽ ghi lại. Sau Tết nhà trường có hoạt động ngoại khóa xung quanh vấn đề này. Từ những việc làm đó, giúp các em hiểu, yêu hơn về nét đẹp văn hóa của dân tộc mình và có ý thức trách nhiệm cao trong việc gìn giữ và phát huy nét đẹp văn hóa của địa phương mình. Có thể thấy, việc đưa nét đẹp văn hóa các dân tộc nói chung và dân tộc Mường nói riêng vào trường học như một buổi sinh hoạt ngoại khóa bổ ích không chỉ giúp công tác giáo dục trở nên sinh động, hấp dẫn hơn. Nó còn là nhịp cầu tạo sự gắn bó, gần gũi giữa những người đam mê nghệ thuật truyền thống với lớp trẻ. Qua mỗi chương trình, học sinh có thể dần hình thành thói quen tìm hiểu và quan tâm những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Bởi những nét văn hóa này nếu không được thế hệ trẻ yêu mến và gìn giữ thì sẽ sớm bị mai một.
Khẳng định rằng trong những năm qua, việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc nói chung và dân tộc Mường nói riêng luôn được tỉnh quan tâm bằng nhiều giải pháp và việc làm thiết thực. Đặc biệt, tỉnh đã triển khai 12 dự án về bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số. Cụ thể, năm 2010 triển khai dự án bảo tồn làng Mường truyền thống tại làng Lương Ngọc, xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy; Dự án bảo tồn lễ tục làm vía kéo Xi - dân tộc Mường, huyện Cẩm Thủy. Năm 2012 triển khai dự án tổng kiểm kê khoa học Mo Mường Thanh Hóa. Năm 2013 triển khai Dự án “Bảo tồn hát Ru dân tộc Mường Thanh Hóa”; năm 2017 triển khai dự án bảo tồn, phục dựng lễ tục Sắc Bùa của người Mông, mo của người Mường, dân ca Mường. Ngoài ra từ năm 2011 đến nay Thanh Hóa đã có nhiều chính sách và cơ chế khuyến khích, tạo điều kiện cho các địa phương sưu tầm, lưu giữ truyền dạy tiếng dân tộc. Đến nay đã sưu tầm, biên soạn, xuất bản từ điển song ngữ Việt - Mường...
Nhờ có những việc làm thiết thực gắn với điều kiện cụ thể thực tế ở từng địa phương mà việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường ngày càng đi sâu vào trong đời sống và trở thành nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống của bà con. Tuy nhiên, để ngày càng phát huy được bản sắc của văn hóa dân tộc Mường vẫn còn nhiều trăn trở...
Thu Thủy - Ngọc Huấn
 

Album

Album videos