Chữ “Hiếu” trong gia đình Việt hiện nay có bị mai một?

Theo cội nguồn văn hóa, chữ “Hiếu” được hiểu theo ba nghĩa căn bản là đối xử tốt với cha mẹ, noi theo chí hướng của tổ tiên và giữ tang lễ cho đúng cách. Ở thời nay, cái nghĩa đầu tiên và quan trọng nhất của chữ “Hiếu” là đối xử tốt với cha mẹ đã phần nhiều bị “lung lay”.
Gia đình truyền thống Việt Nam hình thành trong chế độ phong kiến với tư tưởng Nho giáo chi phối, nên theo lễ nghĩa Nho giáo: lấy “Hiếu Đễ” làm nội dung cốt lõi, coi trọng việc giáo dục trong gia đình hay còn gọi là gia giáo, coi trọng quyền gia trưởng của người đàn ông trụ cột. Như vậy, nếu bỏ qua những hạn chế thì gia đình truyền thống có những giá trị nhất định, góp phần tích cực trong việc xây dựng một thiết chế xã hội nhỏ nhất - gia đình ổn định, hài hòa tạo cơ sở cho xã hội phát triển. Thực chất, thực hiện tốt chữ “Hiếu” chính là giải quyết tốt mối quan hệ người với người trong gia đình dựa trên cơ sở huyết thống gần. Gia đình truyền thống bắt buộc mỗi người thực hiện tốt “Hiếu” để bảo đảm gia đình ổn định, mà gia đình ổn định là cơ sở để xã hội ổn định. Thực hiện chữ “Hiếu” cũng chính là thực hiện tình yêu thương huyết thống gần và đó là cơ sở để thực hiện tốt tình yêu thương với những người huyết thống xa. Những chuẩn mực đạo đức cơ bản của mỗi con người, cũng như việc ứng xử giữa các thành viên trong gia đình là cơ sở xây dựng quan hệ ứng xử trong xã hội như: Kính trên, nhường dưới, tôn trọng phép tắc cộng đồng...
Trong giai đoạn hiện nay, trước sự tác động của mặt trái kinh tế thị trường, đô thị hóa, công nghiệp hóa, văn hóa phương Tây du nhập... gia đình Việt Nam có những biến đổi rất lớn; đặc biệt chữ “Hiếu” có nguy cơ, thách thức bị mai một. Hiện nay, tình trạng người già bị ngược đãi xảy ra ngày càng nhiều. Nhiều đứa con bất hiếu đã thẳng tay đuổi bố mẹ già ra khỏi nhà, thậm chí đánh đập dã man người đã mang nặng đẻ đau... vì coi họ là gánh nặng. Người già không nơi nương tựa phải vào trung tâm dưỡng lão, lang thang tạo ra một áp lực lớn cho công tác an sinh xã hội.
Gần đây, một loạt các câu chuyện thương tâm khi bố mẹ bị con cái phó mặc hoàn toàn cho người giúp việc chăm sóc và không mảy may quan tâm, thậm chí cho đến lúc chết. Hiện trạng này như một tiếng chuông cảnh tỉnh về sự xuống cấp đạo đức trầm trọng của con người trong xã hội hiện đại.
Hiện tượng người già bị con cái biệt lập nơi ở vì sợ ảnh hưởng đến cuộc sống riêng của họ là rất nhiều. Hiện nay, chưa có một cơ quan chức năng nào thống kê được trong 10% dân số là người cao tuổi (khoảng 8,5 triệu người) có bao nhiêu người bị con cháu ngược đãi. Nhưng 70% trong số họ không có tích lũy về tài chính, và có tới 95% thường xuyên bị mắc bệnh tật.
PGS.TS Nguyễn Thị Kim Hoa (trưởng khoa Xã hội học, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, bất luận trong hoàn cảnh nào, người già cũng cần được tôn trọng và bảo vệ. Con cái ngược đãi, vứt bỏ cha mẹ già là hành vi không thể chấp nhận được… Đặc điểm tâm lí của người già là rất hay tủi thân. Sức khỏe yếu, ăn uống khó khăn, vị thế gia đình giảm sút..., tất cả khiến người già có cảm giác “bất lực” với cuộc sống và các mối quan hệ trong gia đình của chính mình. Vì vậy, cuộc sống của người già vui sướng hay đau khổ cũng phụ thuộc vào con cháu.
Tuy nhiên, có một vấn đề đặt ra là, trong cuộc sống hối hả, dưới áp lực của công việc, con cái không còn thời gian để quan tâm đến bố mẹ. Người già sinh hoạt phải có giờ giấc, trong khi đợi con cái đi làm về, 7-8 giờ tối mới được ăn cơm. Các con đi làm cả ngày, các cụ ở nhà buồn vì không có người nói chuyện. Cho nên mô hình nhà dưỡng lão tự nguyện đã xuất hiện nhiều ở Việt Nam. Nhiều người cao tuổi thích sống ở đây hơn ở nhà vì họ được chăm sóc thường xuyên, có bạn bè để trò chuyện, sinh hoạt đúng giờ.
Quan niệm về chữ “Hiếu” trong xã hội hiện đại cũng khác rất nhiều. Trước đây, con cái hiếu lễ là phục tùng răm rắp kiểu “con cưỡng cha mẹ trăm đường con hư”. Còn giờ, con cái không hoàn toàn nghe và làm theo lời cha mẹ nữa. Họ làm theo cái đúng. Như thế không có nghĩa là bất hiếu.
Nhu cầu hay quan hệ tình cảm giữa cha mẹ và con cái thật khó mà có thể định tính nhưng có thể định lượng để nhận biết mối quan hệ ấy gắn bó mật thiết hay không. Một người con ít khi biểu hiện tình cảm với cha mẹ qua ngôn ngữ, cử chỉ... nhưng có thể anh ta đã biểu hiện tình cảm bằng cách khác. Ví dụ như góp thêm tiền bạc cho cha mẹ sinh sống, biết cha mẹ có nhu cầu vật chất gì thì cố gắng đáp ứng trong khả năng của mình… Đấy cũng là thể hiện sự hiếu lễ.
Từng có nhiều năm nghiên cứu về gia đình, bàn về vấn đề này PGS.TS Lê Thị Quý - Viện nghiên cứu giới và phát triển cho rằng, tuổi già không có nhu cầu nhiều về vật chất mà nhu cầu lớn nhất của các cụ bây giờ là tình cảm của con cháu đối với mình để thấy không bị con cháu vô ơn. Đó là niềm vui cực kỳ đơn giản nhưng lại khó thực hiện trong xã hội ngày nay.
Cội nguồn của chữ “Hiếu” xét cho cùng đó là sự biết ơn cha mẹ. Bởi không có cha mẹ thì cũng không có chúng ta ngày nay. Thế nên, theo PGS.TS Lê Thị Quý nếu như con người có hiểu biết, có văn hóa, lòng biết ơn đối với cha mẹ mình, sẽ khắc phục được điểm mà chúng ta gọi là mặt trái của xã hội hiện đại.
T.H (Nguồn: CINET)

Album

Album videos