Hang Con Moong và hành trình tới di sản văn hóa thế giới

Hang Con Moong ở bản Mọ, xã Thành Yên, huyện Thạch Thành, tỉnh Thanh Hóa nằm trong dãy núi đá vôi thuộc hệ tầng Đồng Giao, có niên đại khoảng 240 triệu năm cách ngày nay. Di chỉ hang Con Moong được phát hiện cách đây 41 năm - 1974 và khai quật lần đầu vào năm 1976. Cùng với Thành Nhà Hồ, hang Con Moong được Thủ tướng Chính phủ cho phép nghiên cứu lập hồ sơ để trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới.
http://svhttdl.thanhhoa.gov.vn/Pictures/Nam2016/Vanhoa/HCmoong.jpg
Hang Con Moong và các di tích phụ cận đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận
là Di tích Quốc gia đặc biệt (ảnh từ Internet)
Thực hiện nhiệm vụ của Thủ tướng Chính phủ, Bộ VH,TT&DL giao, tỉnh Thanh Hóa, Sở VH,TT&DL đã tiến hành các bước nghiên cứu để bổ sung tư liệu. Năm 2008 - 2009, hang Con Moong tiếp tục được khảo sát và công bố kết quả nghiên cứu bước đầu. Từ năm 2010, Viện Khảo cổ học Việt Nam hợp tác với Viện Khảo cổ học - Dân tộc học Novosibirsk thuộc Viện hàn lâm khoa học Nga, với sự tham gia của Sở VH,TT&DL Thanh Hóa tiếp tục khai quật, nghiên cứu khảo cổ hang Con Moong và các di tích phụ cận.
Sau 5 mùa điền dã, khai quật khảo cổ, ngày 29 - 30/10/2014 tại Thanh Hóa, Viện hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện hàn lâm Khoa học Nga, UBND tỉnh Thanh Hóa đã phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học Quốc tế về “Di chỉ hang Con Moong và phức hợp các di chỉ phụ cận”. Tại hội nghị này, báo cáo tham luận của các nhà khoa học Việt Nam và Quốc tế đã thông báo những kết quả nghiên cứu bước đầu tại hang Con Moong và không gian sinh tồn của người Việt cổ ở Thanh Hóa. Các nhà khoa học bước đầu nhận xét, đánh giá những giá trị văn hóa nổi bật của hang Con Moong với những nội dung chính:
Địa tầng dày trung bình 9,5m, gồm 10 tầng có cấu trúc khác nhau, hang Con Moong là một trong số rất hiếm di chỉ khảo cổ học có tầng địa dày và được bảo tồn tốt nhất hiện nay ở Việt Nam và cả Đông Nam Á.
Các di vật khai quật được ở hang Con Moong là những bằng chứng xác thực về truyền thống cư trú trong hang, truyền thống chế tác và sử dụng công cụ đá với sự thay đổi về loại hình và kỹ thuật chế tác công cụ, từ đó có thể nghiên cứu sự thay đổi về hành vi, ứng xử của người cổ trước những biến động của khí hậu và môi trường tự nhiên. Các di vật ở hang Con Moong cũng cho thấy quá trình thay đổi về chất liệu chế tác công cụ, từ đá quartz sang đá cuội, từ kỹ thuật mảnh tước đá quartz sang kỹ nghệ cuội ghè, điển hình ở Đông Nam Á thuộc giai đoạn văn hóa Sơn Vi.
Giá trị lịch sử văn hóa nổi bật ở hang Con Moong là sự thích nghi của con người với môi trường trong suốt hàng vạn năm. Tại thung lũng Cúc Phương, người Con Moong trải hàng vạn năm đã đạt được nhiều thành tựu to lớn: Từ hái lượm, săn bắt tiến dần đến trồng trọt, chăn nuôi. Kết quả khai quật cho thấy con người đã có mặt ở hang Con Moong từ khoảng 60.000 năm trước, song không thường xuyên (ở lớp 8 và 9) - khi mà khí hậu trở nên lạnh nhất. Ở các lớp văn hóa 5, 6, 7 con người thường xuyên lui tới hang, bởi lúc đó khí hậu khô lạnh, người ta săn bắt 1 số loài động vật nhỏ trong thung lũng, các loài nhuyễn thể chưa xuất hiện. Từ khoảng 25.000 - 20.000 năm trước, khí hậu ấm dần, có thời kỳ xen kẽ ấm và lạnh, người ta cư trú trong hang thường xuyên hơn và chuyển dịch dần về phía cửa đông của hang. Người cổ ở đây tiến hành săn bắt, hái lượm trong thung lũng, đặc biệt là thu lượm các loài ốc núi, họ đã biết chế biến bằng cách nướng, đốt qua lửa. Từ sau 20.000 năm là thời kỳ nóng ẩm mưa nhiều khiến các loài ốc núi, ốc suối và nhuyễn thể xuất hiện ngày càng nhiều, do đó trở thành nguồn thức ăn thường xuyên của con người; bằng chứng là vỏ nhuyễn thể chất đầy cửa hang, có chỗ dày tới 4m. Từ 11.400 năm đến 8.000 năm cách ngày nay là thời kỳ mưa nhiều, người tiền sử ở Con Moong cũng như ở khắp Bắc Việt Nam hầu hết chuyển vào cư trú trong các hang động. Giai đoạn này người ta liên tục cư trú ở cửa hang. Tại khu vực này đã thu được trong địa tầng rất dày toàn vỏ ốc với hàng trăm công cụ lao động bằng đá, xương, sừng, vỏ nhuyễn thể… với kỹ nghệ chế tác công cụ phát triển từ văn hóa Sơn Vi đến văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn.
Theo kết quả nghiên cứu, từ 7.000 năm cách ngày nay là thời kỳ biển lùi, mưa ít, do đó, con người bắt đầu rời hang động dần chiếm lĩnh đồng bằng, ven biển, xác lập các nền văn hóa biển đầu tiên trong thời kỳ tiền sử. Những dấu tích lớp văn hóa trên cùng ở Con Moong gồm những chiếc rìu mài bộ phận và gốm văn đập thô tương thích với lớp sớm nhất của văn hóa Đa Bút cho thấy sự chuyển cư của cư dân hang Con Moong đã tiến dần xuống đồng bằng ven biển, lập nên văn hóa Đa Bút.
Từ năm 2010 - 2013, đoàn nghiên cứu khảo cổ hợp tác Việt - Nga đã phát hiện, khảo sát, khai quật và nghiên cứu 1 số hang động xung quanh khu vực hang Con Moong như hang Lai, hang Đắng, Mái đá Mộc Long, hang Mộc Long, hang Mang Chiêng, hang Diêm, hang Bố giáo và hang Lý Chùn. Đáng chú ý nhất là di chỉ hang Mang Chiêng trong địa bàn Vườn Quốc gia Cúc Phương tiếp giáp với xã Thành Yên, cách Con Moong khoảng 4 km về phía tây, có tầng văn hóa dày 1,2m, chia làm 3 lớp. Tại đây đã phát hiện 10 mộ táng và nhiều công cụ bằng đá, xương, dấu tích bếp lửa… đặc biệt các vết tích mộ táng, di cốt người thường không đầy đủ, có hiện tượng xương bị đập vỡ, bị đốt cháy…cho thấy táng thức, táng tục ở đây còn nhiều điều phải nghiên cứu để giải mã.
Tại hang Diêm, trong 2 đợt thám sát, khai quật, đoàn khảo cổ Việt - Nga đã phát hiện địa tầng có độ dày 1,95m, gồm 3 lớp văn hóa, có niên đại C14 (do Viện Khảo cổ học - Dân tộc học Novosibirsk phân tích, giám định) là 11.240 năm trước CN. Cấu tạo địa tầng và tầng văn hóa ở hang Diêm cho thấy rằng đây là di chỉ cư trú, mộ táng của cư dân thuộc nhiều thời kỳ. Tại đây đã thu được gần 2.000 hiện vật bao gồm các loại công cụ bằng đá, xương và cả mảnh gốm; 3 mộ với táng thức khác nhau.
Nghiên cứu bước đầu cho thấy việc lựa chọn nơi cư trú của cư dân nguyên thủy ở Con Moong và các di tích phụ cận không lệ thuộc nhiều vào việc gần nguồn nguyên liệu đá để chế tác công cụ, mà phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn nước uống, và đặc biệt là nơi cư trú có thuận lợi cho việc khai thác nguồn thức ăn hay không!
Đây là kết quả, là minh chứng cho thấy tính liên tục, kéo dài hàng vạn năm qua 3 thời kỳ lịch sử, từ sơ kỳ thời đại đồ đá cũ đến hậu kỳ thời đại đồ đá mới ở Việt Nam. Đối chiếu, so sánh niên đại những nét tương đồng trong kỹ nghệ chế tác công cụ, những dấu tích của đời sống sinh hoạt thường ngày của cư dân nguyên thủy ở Con Moong và các di tích phụ cận, các nhà khảo cổ học Việt - Nga đi đến thống nhất nhận định: Con Moong là di tích cổ xưa nhất, có mối quan hệ nhất định với các di tích xung quanh. Từ Con Moong, trải qua hàng chục ngàn năm do biến đổi của khí hậu, thời tiết dẫn đến môi trường sinh sống được mở rộng, do kỹ nghệ chế tác công cụ lao động, sinh hoạt ngày càng tiến bộ và nâng cao, người nguyên thủy đã tách ra từng nhóm, bầy, di chuyển đến các hang động Mang Chiêng, hang Diêm, hang Lai, hang Mộc Long, Mái đá Mộc Long, hang Đắng (động Người xưa), hang Bố giáo - những di tích phụ cận.
Từ những tư liệu nghiên cứu bước đầu này, Sở VH,TT&DL cùng Viện Khảo cổ học Việt Nam đã hoàn thiện hồ sơ trình lên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, Bộ VH,TT&DL, được Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015 xếp hạng di tích hang Con Moong và các di tích phụ cận là di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là thành công có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trên hành trình của hang Con Moong tiến tới di sản văn hóa thế giới.
Hành trình tiến tới di sản văn hóa thế giới của hang Con Moong và các di tích phụ cận đã ngắn dần, nhưng không hề đơn giản. Trước mắt, những tư liệu khảo cổ, nguồn tư liệu cần phải chỉnh lý, nghiên cứu kỹ lưỡng, kết quả phải được công bố rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng... Thanh Hóa cần làm nhiều việc như: Nhanh chóng tiến hành các bước cụ thể để hoàn chỉnh hồ sơ; lập Dự án Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di tích hang Con Moong và các di tích phụ cận, cắm mốc giới di tích ngay sau khi công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về xếp hạng di tích cấp Quốc gia đặc biệt;... Nhưng việc cấp thiết lúc này là chính quyền địa phương phải thực hiện ngay việc cấm tất cả những tác động nhân tạo đến cảnh quan, môi trường khu vực di tích đã xếp hạng; tiến hành các dự án nâng cấp đường giao thông hiện có từ trung tâm huyện đến di tích, tuyên truyền rộng rãi đến nhân dân địa phương và các vùng phụ cận ý nghĩa, trách nhiệm và nghĩa vụ,... trong việc bảo vệ, phát huy giá trị di tích
Viên Ngọc Lưu

Album

Album videos