Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang: Linh thiêng không gian văn hóa thời Hậu Lê

Với mong muốn khôi phục nguyên vẹn hiện trạng của một di tích từng là không gian văn hóa linh thiêng thời Lê, mới đây Di tích lịch sử Quốc gia Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang (xã Định Hòa, Yên Định) nơi thờ Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao và các vị khai quốc công thần họ Ngô triều Hậu Lê đã được đầu tư phục dựng, đáp ứng tốt nhu cầu về tham quan, chiêm bái ngày một đông của du khách trong và ngoài tỉnh.

Ngược thời gian, tìm về di tích
Tìm về mảnh đất Đồng Phang nay là xã Định Hòa (Yên Định) ăm ắp những câu chuyện về lịch sử vương triều Hậu Lê được người dân nơi đây kể lại với lấp lánh niềm tự hào. Ấy là bởi, đây là nơi xuất hiện của dòng họ Ngô với những nhân vật lịch sử: Ngô Kinh; Ngô Từ, hai vị khai quốc công thần triều Hậu Lê. Đặc biệt, vị khai quốc công thần Ngô Từ còn là cha đẻ của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao - người đã sinh ra vị vua nổi tiếng anh minh, lỗi lạc trong lịch sử dân tộc nước Việt Nam, đức vua Lê Thánh Tông. Và cũng bởi sự xuất hiện của những nhân vật nổi danh lịch sử ấy mà ở vùng đất Đồng Phang ngày nay vẫn còn dấu tích của quần thể di tích: Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang.
Vương triều Hậu Lê do Bình Định Vương Lê Lợi sáng lập sau 10 năm gian khổ với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thần thánh vẫn được nhắc đến như như một triều đại kéo dài bậc nhất, với nhiều đóng góp ghi danh lịch sử dân tộc nước nhà. Sau thắng lợi của khởi nghĩa Lam Sơn, vua Lê Thái Tổ đăng quang đã không quên việc định công trạng của tướng sĩ trên dưới một lòng đã cùng nhà vua đi qua 10 năm gian khổ, nếm mật nằm gai. Và cha con Ngô Kinh, Ngô Từ, hai danh tướng hậu cần trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đều đã được xếp vào hàng khai quốc công thần. Tương truyền, tại buổi phân phong công trạng, đức vua Lê Thái Tổ đã khẳng định: “các khanh trong khi đi theo ta đánh giặc, có tên đạn, đầy đủ lương thực, đó là công của cha con Ngô Kinh, Ngô Từ. Trong khi chưa khởi binh, Ngô Kinh là gia nô của Tiên Khảo, Ngô Từ là nô thần của trẫm. Ban đầu là khởi nghĩ, Từ là người quyết mưu trước nhất. Trẫm và các khanh mưu việc thiên hạ, ẩn náu nơi núi rừng, trông chờ vào cha con Ngô Từ bảo vệ căn cứ địa, cung đốn lương thực, bổ sung lực lượng binh sĩ... Nay cha con Ngô Từ đã có công gìn giữ căn cứ địa, lại có công đánh giặc, đáng được phong đệ nhất công thần”.
Khi khai quốc công thần Ngô Kinh mất, triều đình nhà Lê đã gia ân truy tặng tên thụy là Dụ Khê thượng sĩ, đồng thời về an táng tại quê nhà Đồng Phang, được nhân dân lập đền thờ, gọi là “Phúc Quang từ đường”. Tiếp đến là Ngô Từ, sau những tận tâm cống hiến suốt ba triều vua thì khi mất, ông cũng được nhà vua ban tặng tên thụy là Bàng Khê thượng sĩ, gia phong tước vương. Mộ được táng ngay cạnh lăng mộ cha đẻ Ngô Kinh và được cháu con thờ tự tại Phúc Quang từ đường.
Tưởng nhớ công đức của hai vị khai quốc công thần, dưới triều vua Lê Thánh Tông, triều đình đã cấp cho con cháu họ Ngô 300 mẫu ruộng để dùng vào việc hương khói, cúng tế.
Nếu Ngô Từ được xem là khai quốc công thần thì con gái của ông, Ngô Thị Ngọc Giao, sau này là Hoàng Thái hậu lại là người đã sinh ra vua Lê Thánh Tông anh minh, lỗi lạc nhất trong các triều vua nhà Hậu Lê. Về xuất thân, đức hạnh của Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao thì cả lịch sử và truyền thuyết dân gian đều dành cho bà sự ngưỡng vọng. Theo đó, trong khi dân gian vẫn lưu truyền những câu chuyện “Cốc thần giáng sinh”; “Mộng Hoàng long”; “Mộng Kim đồng”... để nhắc đến bà với sự xuất thân kỳ lạ và cao quý. Thì “Lăng khôn nguyên trí đức” tại khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Lam Kinh dựng năm 1498 đã nêu bật súc tích và đầy đủ về con người bà: “Dùng lẽ để thờ người trên, lấy ân tiếp kẻ dưới, được Thái Tông hoàng đế yêu thương rất mực. Đầu lòng sinh được Thao Quốc trưởng công chúa, thứ đến sinh Thánh Tông hoàng đế (Lê Thánh Tông). Hoàng thái hậu ở ngôi Đông Triều, công lao to lớn, phúc lộc dồi dào, thần minh giúp được thọ khang, trời ban cho sự vui sướng. Người thường lấy đức cần kiệm để giáo hóa thiên hạ, dùng điều khoan hậu để khuyên bảo quan gia. Thánh Tông hoàng đế tuy là bậc hùng tài đại lược, thần vũ anh minh mà mỗi khi tuân theo lời dạy bảo của mẹ thì ngày đêm kính cẩn chuyên cần. Lễ nhạc văn chương rạng rỡ đáng kể, sĩ phong dân tục bỗng chốc thuần hậu đều là sức của Hoàng thái hậu vậy...”. Lưu truyền về ân đức của Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao và vua Lê Thánh Tông, sử sách và dân gian còn nhắc đến vụ án “Lệ Chi Viên” được giải quyết minh bạch để lấy lại công bằng cho danh thần Nguyễn Trãi mãi mãi về sau.
Tương truyền, sinh thời Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao vẫn thường xuyên về bái yết sơn lăng (Lam Kinh) và dâng hương ở quê ngoại (Đồng Phang). Để thuận tiện cho Thái hậu có chốn nghỉ ngơi mỗi lần về thăm quê ngoại, đức vua Lê Thánh Tông đã cho xây dựng tại đây Điện Thừa Hoa. Bởi vậy, sau khi bà mất, Điện Thừa Hoa đã trở thành nơi thờ tự Hoàng thái hậu, về sau dân gian còn gọi di tích là Phủ Nhì. Cũng tại Điện Thừa Hoa, nhân dân trong làng còn thờ Thánh Tông Hoàng đế; Sảnh mục Hoàng hậu; Dụ vương Ngô Từ...
Tưởng nhớ công đức của Hoàng Thái Hậu Ngô Thị Ngọc Giao và các bậc tiên tổ, khai quốc công thần nhà Hậu Lê, hàng năm vào ngày 26/3 (âm lịch) nhân dân Định Hòa hàng trăm năm qua vẫn duy trì lễ tục mở hội Phủ Nhì.
 Điện Thừa Hoa - Từ đường Phúc Quang.jpg
Điện Thừa Hoa - Từ đường Phúc Quang nay đã được phục dựng xứng tầm. (Ảnh: P.V)
Lịch sử vương triều khép lại, để lại cho hậu thế vùng đất cổ Đồng Phang, nay là xã Định Hòa quần thể di tích Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang linh thiêng. Vậy nhưng, qua thời gian hàng trăm năm với những biến động thì cuối thế kỷ XX, di tích Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang chỉ còn lại những dấu vết đầy xót xa, để lại niềm tiếc nuối cho hậu thế.

Trùng tu, tôn tạo, phát huy giá trị xứng tầm di tích
Trong ký ức những người dân vùng đất cổ Đồng Phang đến nay vẫn còn đó hình bóng uy nghi, linh thiêng của không gian di tích vô cùng bề thế với những: Nghinh môn; sân điện; nhà dải vũ và điện thờ chính theo kiến trúc chữ “Công” (tiền đường, trung đường, hậu cung). Đáng tiếc, ngoài một số hoành phi, câu đối cổ thì hình dáng di tích chỉ còn là bóng vàng son một thời.
Việc quần thể di tích ra đời cách đây hơn 500 năm, bề thế một thời chỉ còn là phế tích không chỉ khiến hậu thế xót xa mà cùng với đó còn là sự mất đi một không gian sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân trong vùng.
Với mong muốn khôi phục lại quần thể không gian di tích xưa, với rất nhiều nỗ lực của ngành chức năng và chính quyền, nhân dân địa phương, năm 1995, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VH,TT&DL) đã công nhận Từ đường Phúc Quang xã Định Hòa là di tích lịch sử cấp Quốc gia. Điều này là đúng song có lẽ là chưa đủ nói lên tầm vóc, giá trị của quần thể di tích khởi dựng dưới thời Lê Sơ. Bởi lịch sử và những ghi chép trước đó đều khẳng định về sự tồn tại song song của hai công trình di tích: Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang.
Nếu Từ đường Phúc Quang là công trình được khởi dựng vào khoảng những năm 40 của thế kỷ XV (sau khi Ngô Kinh, rồi Ngô Từ mất) là nơi thờ tự thủy tổ dòng họ Ngô ở đất Đồng Phang và hai vị khai quốc công thần. Thì Điện Thừa Hoa chính là di tích khẳng định sự ngưỡng vọng của con dân quê nhà với Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao sau khi bà mất. Gắn liền với việc xây dựng di tích còn có lễ hội Phủ nhì được tổ chức và duy trì trải suốt hàng trăm năm qua. Theo những bậc cao niên trong làng thì việc tế lễ ở hội Phủ Nhì trước đây do các quan bộ Lễ (nhà Lê) chủ trì, việc hành lễ theo nghi thức cung đình, được coi là quốc lễ. Những người trông coi Điện Thừa Hoa đều do triều đình cắt cứ. Và dưới triều Nguyễn, việc tế lễ ở Phủ là do quan hàng tỉnh chủ trì.
Vì vậy, để khẳng định đúng tầm vóc và giá trị của di tích, với sự nỗ lực trong việc xây dựng hồ sơ, tìm kiếm, sưu tầm tài liệu... của hậu thế dòng họ Ngô, chính quyền các cấp và ngành VH,TT&DL tỉnh Thanh Hóa, năm 2016, Bộ VH,TT&DL đã xếp hạng Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang là di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây được xem là bước đầu cho sự khôi phục giá trị của quần thể di tích.
Dù trước đó, từ những năm 1995, di tích Điện Thừa Hòa và Từ đường Phúc Quang đã có nhiều lần được khôi phục, sửa chữa song do thiếu thốn nguồn kinh phí và manh mún dẫn đến hiện trạng di tích có nhiều hạn chế.
Ông Ngô Văn Thuấn, Bí thư Đảng ủy xã Định Hòa cho biết: “Việc phục dựng nguyên trạng quần thể di tích Điện Thừa Hoa và Từ đường Phúc Quang nhằm đáp ứng mong mỏi cũng như nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng tâm linh của nhân dân trong và ngoài địa phương cũng như con cháu dòng họ Ngô trên khắp mọi miền tổ quốc. Năm 2017, với sự vào cuộc khảo sát, hỗ trợ của tập đoàn Him Lam, tỉnh Thanh Hóa đã chấp thuận chủ trương phục dựng quần thể di tích với tổng kinh phí dự toán 59 tỷ đồng, trong đó, nguồn xã hội hóa (tập đoàn Him Lam là 49 tỷ đồng). Di tích sau khi hoàn thành việc phục dựng sẽ trở thành điểm đến tham quan, dâng hương, thực hành tín ngưỡng cho người dân, du khách trong và ngoài địa phương.
P.V

Album

Album videos