Chính điện Lam Kinh – linh hồn di sản


Chính điện Lam Kinh.
Ai từng về Lam Kinh cách đây chừng dăm bảy năm sẽ không khỏi luyến tiếc trước sự hoang tàn của một trong những công trình quan trọng nhất di tích: Chính điện Lam Kinh. Hàng chục cột đá đủ một vòng người ôm chỉ còn trơ lại chân tảng, mặc cho nắng mưa gột rửa và làm nền cho cỏ mọc bốn bề.
Thế rồi, qua nhiều năm và nhiều bước thực hiện công phu, công cuộc dựng điện đã hoàn thành. Toà Chính điện vững chãi và sừng sững tọa lạc ở trung tâm di tích để khách thập phương mỗi dịp trở về không khỏi trầm trồ thán phục. 
Bước qua khoảng rộng của Sân Rồng là Thềm Rồng Lam Kinh được sử sách ghi lại có cùng niên đại 1467 với Thềm Rồng tại điện Kính Thiên, hoàng thành Thăng Long. Điểm nhấn ấn tượng của Thềm Rồng là đôi rồng Đế vương năm móng, biểu tượng cho quyền lực nhà vua. Đây được xem là một tuyệt tác mỹ thuật, điêu khắc đá, tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ còn lại tại Lam Kinh. Qua Thềm Rồng bắt vào Chính điện - công trình kiến trúc quan trọng và bề thế bậc nhất tại Lam Kinh hiện nay. Được bố cục theo hình chữ Công (I), gồm 3 tòa tiền điện, trung điện và hậu điện, tương ứng với các tên gọi Quang Đức, Sùng Hiếu và Diên Khánh, công năng của Chính điện là nơi vua nghỉ ngơi và thiết triều nghị bàn việc nước. Gánh vác vai trò to lớn là vậy, nhưng hẳn ít ai biết, công trình này từng chịu số phận bi thảm khi bị cháy tới 3 lần. 
Lê Thái tổ băng hà, Lê Thái tông lên ngôi (năm 1434). Nhà vua tiếp tục thực hiện ý nguyện của Thái tổ là xây dựng Lam Kinh thành Sơn Lăng nhà Lê, vì vậy vua sai Hữu bộc xạ Nguyễn Nhữ Lãm đến Lam Kinh dựng miếu Cung Từ Thái Mẫu. Cùng năm đó, Điện Lam Kinh bị cháy không rõ nguyên nhân. 14 năm sau (tức năm 1448), vua Lê Nhân tông xuống chiếu cho Thái úy Lê Khả cùng với Cục Bách tác làm lại miếu điện Lam Kinh, đến tháng 2-1449 công việc hoàn thành. Cũng chính nhà vua trong một lần về hành lễ đã đặt tên tòa tiền điện là Quang Đức, tòa dọc ở giữa là Sùng Hiếu và hậu điện là Diên Khánh. Song, sự bi thảm của Chính điện phải kể đến lần cháy thứ 2, dưới thời Mạc Đăng Doanh. Vì lo sợ sự tồn tại của công trình sẽ khiến lòng dân luôn hướng về nhà Lê, ông đã sai em trai Mạc Chính Trung và con trai Mạc Kính Điển dẫn theo 500 thủy quân đi theo đường sông Mã, sông Chu tràn về Lam Kinh, đốt cháy toàn bộ khu Chính điện. Sử cũ còn chép lại, Lam Kinh chìm trong ngọn lửa ác nghiệt ròng rã suốt 3 tháng trời, hàng nghìn nóc nhà bị thiêu trụi, người dân dắt già cõng trẻ trốn vào rừng sâu, tiếng khóc thảm thiết dậy khắp một vùng. Đến thời Lê Trung Hưng, Lam Kinh được dựng lại khang trang, đẹp đẽ hơn nhưng vẫn không thoát khỏi số phận dưới tay kiêu binh Tây Sơn. Cũng từ đây, Lam Kinh trở thành phế tích.
Trải qua hàng thế kỷ vắng bóng, Lam Kinh nói chung và Chính điện nói riêng bắt đầu được chú ý trở lại, với hàng chục cuộc khảo sát và khai quật khảo cổ của các chuyên gia, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, suốt từ năm 1942 đến năm 2000. Qua đó, các nhà khảo cổ đã đánh giá, Chính điện Lam Kinh lớn hơn điện Thái Hòa ở kinh thành Huế. Đây chính là cơ sở để năm 2010, Chính điện Lam Kinh chính thức được khởi công phục dựng. Với kết cấu khung gỗ lim 6 hàng cột, hoa văn trang trí bề mặt cấu kiện gỗ hình rồng và các linh vật, hoa lá... Có thể nói, Chính điện mang đậm lối phong cách kiến trúc thời Lê và là công trình điêu khắc gỗ tỉ mỉ, công phu, với hơn 2.000m3 gỗ lim được hàng chục thợ lành nghề đục đẽo, chạm khắc trong suốt nhiều năm mà dựng thành. Cùng với ngoại thất, hiện nội thất Chính điện cũng cơ bản hoàn thiện, nổi bật ở sự tinh tế, nguy nga và tôn nghiêm. 
Nói về quá trình phục dựng Chính điện Lam Kinh, đại diện Công ty TNHH Tu bổ di tích và Xây dựng công trình văn hóa  Thanh Hóa, cho hay: Chính điện Lam Kinh là công trình kiến trúc gỗ lớn nhất và phức tạp nhất, do đó, mọi việc không thể xuôi chèo mát mái. Bởi con người hiện tại không phải con người của cách đây 600 năm, cho nên rất khó khăn để tìm lại dấu vết tiền nhân trong quá trình xây dựng các công trình. Đồng thời, mất  nhiều thời gian, công sức để tìm tòi, nghiên cứu, thử nghiệm vật liệu, sản xuất các mẫu trang trí con giống, hoa văn và lựa chọn phương án thi công, bảo đảm đúng quy trình thủ công. 
Với tổng mức đầu tư gần 260 tỷ đồng, tọa lạc trên tổng diện tích gần 1.780 m2, Chính điện Lam Kinh bề thế và có giá trị to lớn về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật. Đồng thời, mang nhiều hàm ý tốt đẹp – biểu tượng cho tài năng cùng đức độ của đức Lê Thái tổ tỏa rạng thiên hạ (Quang Đức), đề cao, tôn sùng đạo hiếu (Sùng Hiếu) và đặc biệt là khát vọng vun đúc, kéo dài sự tốt lành cho vương triều và quốc gia Đại Việt (Diên Khánh) - có thể khẳng định, sự hiện hữu của tòa Chính điện ví như linh hồn của di sản, đã mang đến cho Lam Kinh một diện mạo, một hơi thở vừa phảng phất cổ xưa, vừa tràn đầy sức sống thanh tân.
Hoàng Xuân (Theo: THO)
 

Album

Album videos